Fizik ve kimya derslerinde öğrendiğimiz: Aktif, Yarı Aktif, Pasif ve Radyoaktif element ve İzotoplar nelerdir ve nelermiş diye… Şöyle bir hatırlayalım.

-Aktif Elementler: Na, Li, Mg, Ca, Al, Zn, K’dur. (Sodyum, Lityum, Magnezyum, Kalsiyum, Aliminyum, Çinko ve Potasyum’dur.) 1A gurubu elementlerindendir. En aktif metallerdir. Bir elementin diğer elementler ile reaksiyona girme eğilimine aktiflik denir. Oksitlenmeye eğilimli elementlerdir.

-Yarı Aktif Elementler = Yarı soy metallerdir = Civa, Gümüş ve Bakır’dır.- Pasif Metaller: (Yarı Soy ve Soy metallerdir.) Hg, Cu, Ag = Yarı soy metaller.*Pd, Au, Pt  = Soy metaller (Soy metallerin hiç birisi bir asitle tek başına tepkimeye girmez.)

-Radyoaktif Elementler: Aktinyum, Toryum, protaktinyum, uranyum, neptüntum, plütonyum, amerikyum, küriyum, berkelyum, kaliforniyum, ayınştanyum, fermiyum, mendelevyum, nobelyum, lavrensiyum.(15 Ad.) Periyodik Tabloda 7. Sırada yer alırlar. Atom No:  89’dan 103’e kadar 15 adet radyoaktif element vardır. 93-105 arasındaki elementler yapaydır ve tüm yapay elementler radyoaktiftir. Radyoaktif elementler alfa, beta, gama ışınları yayar ve radyasyon yaparlar.

Daha hafif elementlerin doğal izotopları da radyoaktiftir. İzotop Nedir: Proton sayıları aynı, ancak Nötron sayıları farklı olan atomlara o elementin izotopları denir. Aynı sayıda protona sahip iki atoma izotop denir. Çekirdeklerinde aynı sayıda proton bulunduğu için aynı kimyasal elemente aittirler. Ancak,  aynı kimyasal elemente ait olan izotoplar, sahip oldukları nötron sayıları ile farklı fiziksel özelliklerle ayırt edilebilirler.

Alfa, Beta ve Gama Işınlarının Zararlı Etkileri Vardır. Bu etkiler nelerdir: Alfa (Defter yaprağı bile bizi bu ışınlardan korur.) Beta (Aliminyum folyo kâğıdı bizi bu ışınlardan koruyabilir.) Gama ışınlarından bizi ancak; Kurşun, beton, çelik veya beton blok duvarlar, yada su,  koruyabilir. Bu sebeple nükleer santral ve reaktörler su ve deniz kenarlarına kurulur. Buralarda çalışan işçiler her yıl 300 milirem radyasyona maruz kalırlar. Bu miktar 5000 miliremin üzerine çıktığında sorun olabiliyor.

–BİLDİKLERİMİZİ ve ÖĞRENDİKLERİMİZİ ŞÖYLE BİR GÖZDEN GEÇİRELİM:

Değerli okuyucularım: İlkokulda Tabiat Bilgisi dersleri ile başladığımız, Ortaokul üçüncü sınıftan itibaren iç içe olduğumuz Fen Bilgisi, Fizik ve Kimya derslerimizde neler neler öğrendik. Elektrik, elektronik, Isı, Işık , Işın, mercek, odak, prizma ve aynalar, kütle, iş, güç ve enerji, makine, kaldıraç, makara, palanga, mekanik, kinetik ve potansiyel varlık ve birikim, sığa,kapasite ve bunlara ait enerji, etki, tepki, emme, basma, basınç, kuvvet ve hız (ses hızı, jet hızı, süpersonik …), dalga boyu, desibel ve ses şiddeti, ivme, moment, vektör ve bileşkeler …

-Element, Atom, Atom ağırlığı, Atomun yapısı, Eksi yüklü Elektron, Çekirdek, Nötron, Artı Yüklü Proton, Yörünge ve bunlara ait terim, tarif ve kavramları öğrendik. Atom fiziği, Nükleer Fizik dâhil. Daha sonraları bilgisayar, yazılım programları ve tekniği ile bilgisayar operatörlüğünü, Havacılık ve Uzay Teknolojileri (Teknofest), Nano ve Dijital teknoloji kavramlarını duyduk, gördük ve öğrendik.

-Akıllı telefonlar elimizden düşürmediğimiz yardımcılarımız oldu. Bu akıllı telefonlar önceki yıllarda kullandığımız birçok alet ve makineyi üzerinde birleştirmiştir. Bunlar; kamera, fotoğraf makinesi, telefon, mikrofon, hoparlör ve kulaklık, Telsiz, Radyo, TV, Bilgisayar, internet, el feneri, saat, takvim ve meteorolojik hava raporları, sözlük, kütüphane, ansiklopedi, daktilo, yazı ve hesap makinesi, dosya, klasör ve not defteri, arşiv, haberleşme ve kenar haberleşmesi (instegram, tvitter, watssap, SMS mesajı, face-book, mail yolu ile iletişim imkânlarını) topoğrafik harita, konum, koordinat, yer bulma, navigasyon, tansiyon aleti, termometre… Adım ve mesafe ölçme olanakları ile rakım ve derinlik hesaplaması yapabilmektedir.

-Pi ve Avagadro sayısı ile bazı sabiteleri, logaritma, mantis ve anti logaritmayı, açı ve açı çeşitlerini, hipotenüs, Pisagor, alan, hacim ve ağırlık hesap ve birimlerini, determinant, integral, fonksiyon, enterpalasyon, üs, kare, küp ve karekök, sinüs, cosinüs, tanjant ve cotanjant, E= m.c² kavramını.

-Maddenin katı, sıvı ve gaz halinin olduğunu, metan, etan, propan ve bütan…hekzan, heptan, nonan.. gibi zehirli gazların olduğunu, Asit, Yağ ve Baz kavramlarını, Flor, Klor, Fosfor ve İyot gibi halojenlerin varlığını… Elektrolit, Elektrik, Anod, Katod, doğru akım, alternatif akım, şarj dinamosu, marş motoru, Akü, Pil ve Batarya, Kondansatör, kompresör ve her türlü soğutucu ve ısıtıcılar, Volt, Amper ve Direnç kavramlarını… mıknatıs, manyetik akım, durgun elektrik, artı ve eksi yük ve iyonları, iyonlaşmayı… Işın, Işık, Ses ve Görüntü iletilmesi ve kayıt edilmesini, röntgen (x), laser ve infrared ışınlarını, BT ve PET ölçüm cihazlarını, mikro cerrahi yöntemlerini, Optik ve Elektro Optik sistemleri, Roket ve füzeleri, uyduları, aya ve gezegenlere gidip gelen mekikleri…

-Kaynama ve ergime noktası sıcaklıklarını, donma ve aşırı donma, uzama katsayılarını, Santigrat, Reömür ve Fahrenhayt derecelerini, Radyasyon ve Doz ölçüm terimleri ile Radyakmetreyi, Etkime, Tepkime ve Reaksiyon kavramları ile Bileşik Denklemlerini, Direnç, Akı ve Akım, debi ile Volt ve Amper, kavramlarını İndükleme ve İndüksiyon akımını, Röntgen ışınları ile Alfa, Beta ve Gama ışınlarını ve bunlardan korunma çarelerini de öğrendik. Vitaminlerin sadece ABC değil…B1…B12, D, E, Omega -3…Omega-6 , Ca, K, Mg…

-Değerli okuyucularım; elektrik çarpar, şimşek çakar, yıldırım düşer, paratoner korur, kar yağar, yağmur yağar, çiğ düşer, bazen kırağı, bazen de don tutar. Yanardağlardan magma, lav ve kül fışkırır ve yakar, asit ve kezzap da yakar ve zehirler, radyasyon sağlıklı vücut hücrelerimizi ve sağlığımızı bozar, altın madenciliğinde “Siyanür” ile ayrıştırmanın tehlikeli ve zehirli olduğunu da biliriz.

-Bugün de Periyodik Sistem Tablosunda da yerini alan ve ülkemizde Eskişehir-Beylikova’da 694 milyon ton kadar var olduğu tespit edilmiş olan Nadir Toprak Elementlerini öğrendik. Biz neymişiz de haberimiz yokmuş, varlık içinde yokluk çekiyormuşuz. Nadir Toprak Elementlerinin nerelerde ne maksatla kullanıldığını ve kullanılacağını da öğrenmiş bireyler olarak kendimizi şanslı hissediyoruz.

MOLEKÜLLER ve GÜNLÜK HAYATTA KULLLANDIĞIMIZ BAZI BİLEŞİKLER:    Molekül, bileşik, katalizör, mineral ve cevher kavramlarını da Ortaokul üçüncü sınıfta iken öğrenmeye başladık. Bunların üzerine daha sonraki okullarda başlangıçtan beri öğrendiğimiz Mendelyev’in Periyodik Sistem (Devri Sistem) Tablosunu da neredeyse ezberlemiştik. Günlük hayatta gerek duyduğumuz, kullandığımız halde bazen de korunduğumuz:

Hava, Su (H₂ O), Oksijen (O), Hidrojen (H), Azot (N), Tuz (NaCl /Sodyum klorür), Karbonat, Aspirin (asetil salisilik asit/aset asidi salisil esteri), Karbon (C), Karbondioksit (C O₂), Karbon Monoksit (CO), Sülfat, Sülfür, Sülfirik Asit, Tuz Ruhu (HCl), Göztaşı (Bakır sülfat), Glikoz, Üre ve Nişadır, demir, bakır, alüminyum, kurşun, çinko, gümüş, altın ve platini de öğrendik.

Atom ve Hidrojen bombası ile Nötron bombalarını, bunların olumsuz etkilerini, NBR ve KBR silahlarını öğrendik. Yenilenebilir enerji kaynaklarını, İnsan ve Hayvan gücünü, Makine Gücünü, Su Buharı, Yakıt, Akaryakıt, Gaz ve Elektrikle, hatta Hibrit olarak çalışan makine ve otomobilleri de gördük ve öğrendik. Bilgisayar ve yapay zekâ gibi, çoğu iş ve meslek erbabının işine son verecek yaratmaları da gördük.

Bunun da üzerinde, aktif, yarı aktif ve radyoaktif elementlerin neler olduğunu, nükleer santraller ile nükleer reaktörleri, radyasyon cins ve özelliklerini, Hiroşima ve Nagasaki ile Çernobil facialarını da duyduk, gördük ve öğrendik. Anlayacağınız pozitif bilimlerin bizi götürdüğü ve bizi ulaştırdığı gerçeklerle ilim, bilim, fen ve teknik alanlardaki gelişmeleri gördük, görüyoruz ve yeni yeni keşif ve icatlarla uğraşıyoruz ve ulaşıyoruz.

*İnsanoğlu canlıları ve canlıların nasıl dünyaya geldiğini, yani nasıl ürediğini, nasıl yaşayabildiğini ve ömrünü doldurup nasıl öldüğünü araştırıp öğrendiği gibi, cansız dediğimiz yeryüzünde ve diğer gezegenlerde bulunan tüm varlıkların da nasıl meydana geldiğini-oluştuğunu merak ettiği için araştırıyor. Sanırım bu merak ve araştırmalar ile gün gelecek, cansız dediklerimizin de canlı ve hareketli,  durgun değil, aktif ve bir eylem ve hareket halinde olduğu da ispat edilecektir.

İnsanoğlu bilgisayarı üreterek; aslında insan aklını, zekâ ve hafızasını suni olarak kendisi yaratıyor. Şimdilerde buna yapay zekâ marifet ve kabiliyeti desek de bir gün gelecek, insan aklının bile ermeyeceği şeyler yaratılacak veya ortaya çıkacaktır.

Ancak: Bu yaratılanlar, vatan aşkını ve sevgisini, tarhana çorbası ile baklavanın tat ve nefasetini benim gibi hissedebilecek mi? Bu yaratılan suni yaratıklar, aşık olunan sevgiliyi bizim sevdiğimiz kadar /yada bizim gibi sevip, zevk alıp hoşlanabilecek mi? Yani bildiğimiz beş duyu ve bizdeki his ve duygulara da sahip olabilecekler mi?  Yoksa, ruhsuz ve şuursuz makineler olarak mı kalacaklar.

Onların da Allah’ı, vicdanı ve merhameti olacak mı? Yoksa hepsi cani, gaddar, kara vicdanlı, merhametsiz ve kalpsiz mi olacak, onlarında ağlama, acıma, üzülme ve incinme duyguları olacak mı?  Yalancı, riyakâr, hırsız ve haram yiyenlerden mi olacaklar. Onlar da para ile sadet olmaz deseler de bize parasız yaşanan bir dünya armağan edecekler mi?

İnsan; canlılar içerisinde Allah’ın yarattığı en mükemmel varlık olarak yer ve değerini koruyabilecektir. Ben buna inanıyorum diyorum. Çünkü insan ilim, bilim ve teknik gelişmelerden de önce dünyaya gelmiştir. Yeni keşfedilenler ve üretilenler onun (insanın yaptığı ve üretebildiği) türev ve nemalardır.

**Aktinitlerin Kullanım Alanları: Çoğunlukla nükleer enerji üretimi ve araştırma amaçlı olarak kullanılır.(Örneğin: uranyum ve plütonyum) Lantalitler: Elektrik, mıknatıs (örnek neodimyum mıknatıslar), katalizörler, optik malzemeler ve enerji teknolojilerinde. Skandiyum ve İtriyum: Özellikle havacılık endüstrisinde, yüksek performanslı malzeme üretimi ile yenilenebilir enerji teknolojilerinde kullanılır. Skandiyum: (Sc, 21): Hafif alaşımlar ve ileri teknoloji ürünlerinde kullanılır. İtriyum: (Y,39): Seramik, lazer ve süper iletkenlerde kullanılır.

Ne mutlu bizlere ki Nadir Toprak Elementlerini ve kıymetini öğrenirken, önceden bildiklerimizi ve öğrendiklerimizi de tekrar edebildik. İlim, bilim ve fennin ışığında nice güzel ve insanlık için faydalı değer ve eserlere ulaşabilmek dileklerimle… Sağlıklı günler diliyorum. Sağlıcakla kalın.                                                                                                                

Muharrem KAYNAK

30 NİSAN 2026